Еңбек қауіпсіздігі – қоғамның тұрақты дамуы мен әрбір азаматтың өмір сапасын қамтамасыз ететін маңызды бағыттардың бірі. Өндіріс ошақтарында, кәсіпорындар мен мекемелерде еңбек қауіпсіздігін сақтау – тек заң талабы ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік жауапкершіліктің және корпоративтік мәдениеттің ажырамас бөлігі. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес, еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау (ЕҚжЕҚ) – еңбек қызметі процесінде жұмыскерлерге зиянды немесе қауіпті өндірістік факторлардың әсерін болдырмауға бағытталған іс-шаралар кешенімен қамтамасыз етілетін, жұмыскерлердің қорғалуының жай-күйі болып табылады. Бұл жүйе тек өндірістік жарақаттың алдын алуды емес, сонымен қатар қызметкерлердің психологиялық және физикалық саулығын сақтауға бағытталған.
Қауіпсіз еңбек ортасын қалыптастыру үшін жұмыс берушілер мен қызметкерлердің өзара жауапкершілігі айқындалған. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі қағидаттары – қауіп көздерін жою немесе шектеу, жабдықты жаңарту, технологиялық процестерді жетілдіру және жеке әрі ұжымдық қорғаныс құралдарын қолдану болып табылады. Әрбір өндірістік объектідегі қауіпті факторлар анықталып, оларды жою немесе әсерін азайту шаралары қабылданады. Бұл – апаттардың, жарақаттар мен кәсіби аурулардың алдын алудағы басты бағыт. Ескі, тозған құрал-жабдықтар дер кезінде ауыстырылып, заманауи қауіпсіздік жүйелері орнатылады. Технологиялық процестер қауіпсіздік талаптарына сай жетілдіріледі, ал автоматтандыру деңгейі артқан сайын адам факторының ықпалы азаяды. Арнайы киімдер, қорғаныш көзілдіріктері, қолғаптар мен респираторлар өндірістік жарақаттың алдын алуда маңызды рөл атқарады.
Еңбекті қорғау – тек техникалық шаралар жиынтығы емес, ол құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастырушылық-техникалық, санитариялық-эпидемиологиялық, емдеу-профилактикалық және оңалту іс-шараларын қамтитын кешенді жүйе. Мақсаты – еңбек қызметі барысында жұмыскерлердің өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Бұл үшін жұмыс орындарында тәуекелдерді бағалау, қауіпті факторларды болдырмау және апатты жағдайлардың алдын алу бойынша тұрақты бақылау жүргізіледі.
Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі маңызды тетік – ішкі бақылау жүйесі. Ол ұйым ішінде еңбек қорғау талаптарының сақталуын үнемі қадағалап отыруға мүмкіндік береді. Жұмыскерлер саны 50-ден асатын ұйымдарда еңбекті қорғау талаптарының сақталуына ішкі бақылауды жүзеге асыру үшін ұйымның бірінші басшысына немесе ол уәкілеттік берген тұлғаға тікелей бағынатын ЕҚжЕҚ қызметі құрылады. Ал жұмыскерлер саны 50 адамға дейін болатын ұйымдарда еңбек қауіпсіздігі жөніндегі маман лауазымы енгізіледі немесе бұл міндет басқа жауапты қызметкерге жүктеледі. ЕҚжЕҚ қызметі туралы үлгі ереже еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органмен бекітіледі және барлық мекемелерде біркелкі стандарт ретінде қолданылады.
Еңбекті қорғау жөніндегі қызметкерлер немесе мамандар өндірістік, шаруашылық және басқа да үй-жайларды еркін аралап, қауіпсіз еңбек жағдайларын тексеруге, құрылымдық бөлімшелерде қауіпсіздік талаптарының сақталуын бақылауға, анықталған бұзушылықтарды жою жөнінде нұсқамалар беруге, профилактикалық іс-шараларды әзірлеуге және орындалуын қадағалауға, өндірістік жарақаттар мен кәсіби аурулардың алдын алу жоспарын дайындауға, қызметкерлерге еңбек қауіпсіздігі бойынша оқыту және нұсқама өткізу жұмыстарын ұйымдастыруға, еңбек жағдайын жақсартуға бағытталған инженерлік-техникалық ұсыныстар әзірлеуге құқылы.
Қауіпсіз еңбек ортасы тек басшылықтың немесе мамандардың емес, әр жұмыскердің қатысуын талап етеді. Әр қызметкер өз жұмыс орнында қауіпсіздік талаптарын сақтап, жеке жауапкершілігін сезінуі тиіс. Жұмыскерлердің өмірі мен денсаулығы – ең басты құндылық. Осы тұрғыда қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру – ұйымдағы корпоративтік этиканың маңызды бөлігіне айналып келеді. Қауіпсіздік мәдениеті дегеніміз – кез келген жағдайда адам өмірі мен денсаулығын бірінші орынға қою қағидаты.
Қазіргі таңда еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етуде жаңа технологиялар кеңінен қолданылуда. «Smart Safety» жүйелері датчиктер мен сенсорлар арқылы қауіпті аймақтарды автоматты түрде бақылайды, ал цифрлық оқыту платформалары жұмыскерлерге онлайн форматта еңбекті қорғау бойынша тест тапсырып, білімін жетілдіруге мүмкіндік береді. Жасанды интеллект пен аналитикалық мониторинг өндірістегі тәуекелдерді алдын ала болжауға жол ашады. Түркістан облысында да соңғы жылдары еңбек қауіпсіздігі мәдениетін арттыру бағытында белсенді жұмыстар жүргізілуде. Көптеген кәсіпорындарда еңбекті қорғау кабинеттері жаңартылып, интерактивті оқыту бағдарламалары енгізілген.
Еңбек қауіпсіздігі талаптарын сақтау – экономикалық тиімділіктің де кепілі. Өндірістегі жазатайым оқиғалардың азаюы жұмыс өнімділігін арттырып, кадр тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Мемлекет тарапынан еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ерекше назар аударылып келеді. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жыл сайын «Қауіпсіз еңбек» ұлттық акциясын өткізеді. Оның аясында кәсіпорындардағы жағдай тексеріліп, үздік тәжірибелермен бөлісу алаңдары ұйымдастырылады. Сонымен қатар, еңбек инспекциясы мен жергілікті атқарушы органдар өндірістегі жарақаттануды төмендету, санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау және кәсіби аурулардың алдын алу бағытында жүйелі бақылау жүргізуде.
Еңбек қауіпсіздігі – қоғам дамуының стратегиялық факторы. Әрбір кәсіпорын мен ұйым үшін қауіпсіз еңбек жағдайын жасау – заңдық міндет қана емес, адам өміріне деген құрметтің көрінісі. Еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау талаптарын сақтау – әрбір жұмыскердің өмірі мен денсаулығын қорғап қана қоймай, ел экономикасының тұрақты дамуына, әлеуметтік жауапкершілігі жоғары қоғам қалыптастыруға мүмкіндік береді.