Алдағы референдумға ұсынылған жаңа Конституция жобасын саяси жүйенің кезекті реформасы ретінде ғана емес, мемлекеттік басқару философиясының өзгеруі ретінде қарастырған жөн. Бұл жерде басты мәселе – институттардың атауын өзгерту емес, олардың нақты саяси салмағы мен дербестігін күшейту.
Бір палаталы Құрылтай моделі формалды түрде заң шығару процесін жеңілдетеді. Алайда оның тиімділігі депутаттардың саяси дербестігі мен қоғамдық мүддені қорғау қабілетіне тікелей байланысты болады. Егер жаңа орган шынайы саяси пікірталас алаңына айналса, онда бұл шешім Парламенттің рөлін сапалық тұрғыдан күшейтеді.
Вице-президент институтының енгізілуі де символдық емес, стратегиялық мәнге ие. Бұл қадам билік транзитінің айқын әрі болжамды механизмін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Саяси тұрақтылық көбіне осындай нақты рәсімдердің болуына байланысты қамтамасыз етіледі.
Халықтық кеңес институты – реформаның ең қызықты элементтерінің бірі. Бұл органның әлеуеті өте жоғары. Бірақ оның нақты ықпалы өкілеттіктерінің көлеміне және шешімдерінің міндеттілік деңгейіне тәуелді болады. Егер ол тек кеңесші орган болып қалса, әсері шектеулі болуы мүмкін. Ал нақты саяси құралға айналса, азаматтық қатысудың жаңа мәдениетін қалыптастыруы ықтимал.
Құқықтық кепілдіктердің күшеюі де маңызды сигнал. Бұл мемлекет пен азамат арасындағы қатынастың жаңа моделін қалыптастыруға бағытталғанын көрсетеді. Құқықтық нормалардың нақтылығы – кез келген реформаның өміршеңдігінің басты шарты.
Жалпы алғанда, бұл конституциялық жоба – саяси жүйені нөлден бастау емес, оны жаңа тарихи жағдайларға бейімдеу әрекеті. Оның табысты болуы ең алдымен саяси институттардың қаншалықты дербес жұмыс істейтініне және қоғам сенімінің деңгейіне байланысты болады. Конституция – бұл тек мәтін емес, ол саяси тәжірибеде өмір сүретін жүйе.
Қазақстан Жазушылар Одағы
Республикалық Қоғамдық бірлестігінің
Түркістан облыстық филиалының
директоры Сейдазым Айдар Бастарбекұлы