Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жүктеген міндеттерді іске асыру аясында Премьер-министрдің орынбасары – мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева Үкіметтің 2025 жылғы желтоқсанда қабылдаған 2030 жылға дейінгі көші-қон саясаты тұжырымдамасының негізгі ережелерін кеңінен түсіндірді. Аталған стратегиялық құжат елдің демографиялық, экономикалық және ұлттық қауіпсіздік мүдделерін кешенді түрде ескере отырып әзірленген.
Министрдің айтуынша, қазіргі жаһандану жағдайында көші-қон үдерістері қоғамдағы, экономикадағы және халықаралық қатынастардағы өзгерістердің айқын индикаторына айналып отыр. Әлем елдері еңбек ресурстары үшін бәсекелестікті күшейтіп, көші-қонды тиімді басқару тетіктерін қайта қарастыруда. Қазақстан да бұл үрдістен тыс қалмай, ұлттық мүддені қорғау мен экономиканың нақты қажеттіліктерін қамтамасыз етуді басты басымдық ретінде белгілеп отыр.
2030 жылға дейінгі көші-қон саясаты тұжырымдамасы – көші-қон ағындарын реттеудің, адами капитал сапасын арттырудың және еңбек нарығындағы теңгерімді сақтаудың жүйелі құжаты. Онда экономиканың сұранысы, азаматтардың құқықтары мен мүдделері, сондай-ақ ұлттық қауіпсіздік мәселелері жан-жақты қамтылған. Құжаттың басты қағидаты – Қазақстан азаматтарының мүддесін қорғау.
Аида Балаеваның атап өтуінше, шетелдік жұмыс күші тек нақты кадр тапшылығы бар салаларға ғана тартылады. Яғни, көші-қон бағыт-бағдары өңірлер мен нақты инвестициялық жобалардың сұранысына сай айқындалады. Бұл тәсіл ішкі еңбек нарығын қорғауға, жергілікті мамандардың жұмыспен қамтылуын қамтамасыз етуге және әлеуметтік тұрақтылықты нығайтуға бағытталған.
Тұжырымдамада «Заң және Тәртіп» қағидаты негізгі орын алады. Көші-қон талаптарын бұзған тұлғалар жауапкершіліктен жалтара алмайды. Бұл талап мигранттарға да, жұмыс берушілерге де бірдей қолданылады. Елге кіруден бастап, елден шығуға дейінгі барлық кезеңде қауіпсіздік шаралары толық қамтамасыз етіледі. Мемлекеттің мақсаты – заңды құрметтейтін, Қазақстанның мәдениеті мен дәстүрін сыйлайтын адамдардың келуіне жағдай жасау.
2026 жылғы қаңтардан бастап жаңа тәртіп енгізіледі. Шетел азаматтары, соның ішінде этникалық қазақтар алдын ала іріктеуден өтеді. Іріктеу рәсіміне мемлекеттік тілді білуге арналған тест, цифрлық сауалнама, уәкілетті органдардың тексеруі және әңгімелесу кезеңі кіреді. Бұл шаралар көші-қон ағындарын сапалық тұрғыдан реттеуге, елге келетін азаматтардың бейімделуін жеңілдетуге бағытталған.
Қандастар үшін арнайы тәртіп қарастырылған. Мемлекеттік қолдау шаралары мен жеңілдіктерді пайдалану үшін олар «қандас» мәртебесін рәсімдеп, еңбек күші тапшы өңірлерге қоныстануы тиіс. Бұл саясат аймақтардың теңгерімді дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Осы орайда Түркістан облысы үшін көші-қон саясатының маңызы ерекше. Өңір демографиялық өсімі жоғары, еңбек ресурстары мол аймақ саналады. Сонымен қатар, индустриялық-инвестициялық жобалар саны артып келеді. Облыста жаңа өндіріс орындары, агроөнеркәсіптік кешендер, инфрақұрылымдық нысандар салынуда. Бұл өз кезегінде еңбек нарығында белгілі бір мамандықтарға сұранысты арттырады.
Түркістан облысында ауыл шаруашылығы, құрылыс, өңдеу өнеркәсібі және қызмет көрсету салалары қарқынды дамуда. Сондықтан көші-қон саясаты өңірдің нақты қажеттілігіне сай жүзеге асырылуы маңызды. Шетелдік жұмыс күшін тарту тек жергілікті кадр тапшылығы дәлелденген жағдайда ғана қарастырылуы тиіс. Бұл жергілікті тұрғындардың еңбек құқықтарын қорғауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, облыс тарихи-мәдени орталық ретінде шетелдегі этникалық қазақтар үшін тартымды өңірлердің бірі. Қандастардың атамекенге оралуы демографиялық әлеуетті арттырып қана қоймай, ұлттық бірегейлікті нығайтуға ықпал етеді. Дегенмен, оларды тиімді орналастыру, еңбекке бейімдеу және әлеуметтік инфрақұрылыммен қамтамасыз ету – жүйелі жоспарлауды талап етеді.
Көші-қон саясатының жаңа тұжырымдамасы өңірлердегі еңбек күші теңгерімін реттеуге бағытталған. Еңбек күші артық өңірлерден тапшылық бар аймақтарға қоныс аударуды ынталандыру – ел дамуының стратегиялық міндеттерінің бірі. Түркістан облысында кәсіби білім беру жүйесін еңбек нарығының нақты сұранысына бейімдеу де өзекті. Бұл ретте өңірлік жұмыспен қамту бағдарламалары мен инвестициялық жобалар өзара үйлесімді іске асырылуы тиіс.
Жаңа тәртіптің енгізілуі цифрлық технологияларды кеңінен қолдануды талап етеді. Цифрлық сауалнама, деректер базасын интеграциялау, тексеру рәсімдерін автоматтандыру көші-қон саласындағы ашықтық пен тиімділікті арттырады. Бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтып, мемлекеттік қызметтердің сапасын жақсартады.
Ұлттық қауіпсіздік мәселесі де тұжырымдаманың өзегінде тұр. Ел аумағына кіретін әрбір азаматтың құқықтық мәртебесі нақты айқындалуы тиіс. Бұл ретте құқық қорғау органдары мен көші-қон қызметтерінің өзара іс-қимылы күшейтіледі. Қауіпсіздік шаралары елдің тұрақты дамуына және қоғамдық келісімнің сақталуына негіз болады.
Көші-қон саясаты тек шетелден келушілерді реттеу ғана емес, ішкі көші-қонды да басқаруды көздейді. Экономикалық белсенді халықты өндірістік әлеуеті жоғары өңірлерге тарту – ұлттық экономиканың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Түркістан облысында жүзеге асырылып жатқан индустриялық жобалар мен ауыл шаруашылығы бастамалары еңбек ресурстарын ұтымды орналастыруды қажет етеді.
Жалпы алғанда, 2030 жылға дейінгі көші-қон саясаты тұжырымдамасы – елдің ұзақ мерзімді дамуына бағытталған маңызды стратегиялық құжат. Онда экономикалық өсім, әлеуметтік тұрақтылық және ұлттық қауіпсіздік мүдделері үйлестірілген. Мемлекеттің басты мақсаты – азаматтардың құқықтарын қорғау, еңбек нарығын теңгерімді дамыту және заң үстемдігін қамтамасыз ету.
Аида Балаева атап өткендей, Қазақстанға заңды сыйлайтын, мәдениетімізді құрметтейтін, ел дамуына үлес қосуға дайын адамдар келуі тиіс. Бұл қағидат өңірлік деңгейде де қатаң сақталады. Түркістан облысында көші-қон саясатын іске асыру барысында еңбек нарығының қажеттілігі, әлеуметтік инфрақұрылым мүмкіндігі және демографиялық ерекшеліктер ескерілетін болады.
Осылайша, көші-қон саясаты – тек демографиялық үдеріс емес, экономикалық даму мен қоғамдық тұрақтылықтың маңызды құралы. Жаңа тұжырымдама Қазақстанның стратегиялық мүдделерін қорғауға, өңірлердің теңгерімді дамуын қамтамасыз етуге және азаматтардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған жүйелі қадам болып табылады.